Stalówki i obsadki

Około 1823 roku, a więc w czasie gdy pojawiły się pierwsze stalówki metalowe, wykonywano też stalówki z rogu i szylkretu. Na ich czubkach umieszczano kulki diamentowe, rubinowe i z innych kamieni szlachetnych. Jednak szybko musiały ustąpić miejsca tym pierwszym. Choć początkowo stalówki metalowe były jeszcze sztywne, drapały papier i ulegały korozji, to już myślano o ich udoskonaleniu tj. o stworzeniu stalówki elastycznej, która jakością dorównywałaby piórom gęsim.

I taka stalówka pojawiła się około 1843 roku – The Perryian (Regulating Spring Pen). Była ona zaopatrzona w sprężynkę regulującą jej elastyczność. Następny model miał cienką gumową opaskę służącą tym samym celom. Ten sam pomysł wykorzystała niecałe 100 lat później firma Wahl-Eversharp w swojej tzw. adjustable nib, która była wyposażona w suwak umożliwiający uzyskanie 7 grubości linii. To był rok 1932. Ta stalówka pojawiła się w najsłynniejszej serii piór tej firmy – Doric. Jak nietrudno domyślić się, nazwa nawiązywała do kolumn doryckich, bo pióro było kanciaste. Jego korpus i skuwka miały 12 ścian. To była klasyka art deco, czyli geometryczne kształty. Firma reklamowała ją w swoim ogłoszeniu tak: This new Eversharp nib is a revolutionary idea in pen nibs. No tak! Rewolucyjna to ona nie była, ale, jak wszyscy wiemy, zwłaszcza obecnie, reklama dźwignią handlu jest i basta! Produkowano ją do 1939 roku.

Stalówka adjustable
Stalówka “adjustable nib” w trzech rozmiarach.

Masowa produkcja stalówek spowodowała gwałtowny spadek ich cen. Od początkowych 40 pensów za 12 tuzinów do – 20, a później nawet do 1,5 pensa. Pojawienie się tanich usług pocztowych wywołało bum na pisanie listów, a w szkołach tabliczki łupkowe i rysiki zastąpiono stalówkami i atramentem.

Pomimo ich prostego kształtu, stalówki produkowano w nieskończonej różnorodności. Dodatkowe szczeliny nacinane po bokach umożliwiały utrzymanie większej ilości atramentu. Końcówki były cienkie, średnie lub szerokie. Były też stalówki dla leworęcznych, specjalne do kaligrafii, do kreślenia map, pisma italic, plakatów, szkicowania, pisania po tkaninie, z trzema końcówkami do rachunkowości i z pięcioma – muzyczne.

Stalówki niekorodujące sprzedawano po 1,5 pensa za pudełko z 9 sztukami. The Golden J (2 pensy za 12 szt.) pisały, tak przynajmniej utrzymywano, cały list jednym zanurzeniem stalówki w atramencie. Wiele stalówek miało egzotyczne nazwy. The Duke – specjalnie przystosowane do pisania po papierach o różnych powierzchniach, the Carbon Oblique Slip, the Gilt Flange, the Figaro, the Times, the International i wiele innych. Niektóre były z wytłaczanymi podobiznami królowej Wiktorii, Bismarcka, Napoleona i wielu innych słynnych ludzi z epoki. Były takie w kształcie dłoni, wycinane we wzory filigranowe, a we Francji jedna nawet w kształcie… Wieży Eiffla.

Stalówka wizerunek
Stalówki z wizerunkami sławnych postaci.

Akwizytorzy byli wyposażani w odpowiednie prezentery z setkami stalówek. Tak przygotowani odwiedzali sklepy z artykułami piśmiennymi. W najbardziej ekskluzywnych złote stalówki kosztowały od 25 pensów do 1 funta. Ich naprawa kosztowała połowę ceny zakupu. Pudełka, w których przechowywano stalówki były także bardzo dekoracyjne i same w sobie stały się przedmiotami kolekcjonerskimi.

Początkowo metalowe stalówki mocowano do pióra gęsiego, ale wkrótce zaczęto produkować do nich obsadki – w różnych rozmiarach, kształtach i materiałach. Wyobraźnia producentów wydawała się nieograniczona. Najtańsze wykonywano z drewna, najczęściej pokrytego jaskrawymi kolorami i wzorami. Większość z nich była w kształcie cylindra, ale niektóre trójkątne lub z talią (podobne do współczesnego pióra Urban Parkera). I podobne pióra wykonywał Parker w latach 30-tych na zamówienie firmy Zaner-Bloser, która organizowała kursy kaligrafii.

Pióra maczane
Pióra maczane z drugiej połowy XIX wieku. Wykonane z macicy perłowej (61), ebonitu (62, 65, 67, 68, 69), ebonitu inkrustowanego macicą perłową (63, 64).

Obsadki piór miały często wypisaną na korpusie nazwę firmy oraz jej adres. Pełniły one taką samą rolę jak obecnie długopisy reklamowe. W miejscowościach letniskowych obsadki wyposażano w napisy: Pamiątka z… i sprzedawano jako upominki. Bardziej ekskluzywne obsadki wykonywano z macicy perłowej, srebra, złota, porcelany, agatów, szylkretu, szkła i kości słoniowej.

Stalówka korpus Agat
Korpus pióra z agatu (102), końcówka XIX wieku. Agat to minerał należący do grupy kwarcu o wstęgowym lub koncentrycznym warstwowaniu.

Stalówka „adjustable nib” nie była niczym nowym, współczesne długopisy reklamowe też nie są niczym nowym, podobnie jak markery do pisania po tkaninach nie są niczym nowym czy pióra z talią. I nie mogę oprzeć się chęci przytoczenia fragmentu pewnego wywiadu, który przeprowadziła Oriana Fallaci z cesarzem Etiopii Hajle Syllasje w czerwcu 1972 roku w Addis Abebie:

  • Co sądzi Wasza Wysokość o nowym pokoleniu, które jest niezadowolone? Mam na myśli studentów, którzy burzą się na uniwersytetach, szczególnie w Addis Abebie i…
  • Młodzież to młodzież. Nie da się zmienić niestosownych zachowań młodzieży. Zresztą nie są one niczym nowym, na świecie nigdy nie dzieje się nic nowego. Proszę zastanowić się nad przeszłością: przekona się pani, że nieposłuszeństwo młodzieży jest odwieczne.

To był, w pewnym sensie, szczególny wywiad, bo Oriana Fallaci nawiązywała w nim do włoskiej agresji na Abisynię, bo tak wtedy nazywano Etiopię, a z którą to wiąże się powstanie jednego z najsłynniejszych piór w historii pióra – Etiopia firmy Aurora. Ale o nim, to może, jak uda mi się dojść do tego „złotego wieku pióra”.

Historia i rozwój instrumentów piśmiennych pokazuje, że to, co wydaje nam się nowe, wcale takie nowe nie jest, i że ludzie przed nami mieli pomysły, które wydają się nam naszymi własnymi.

Dwa górne zdjęcia pochodzą z książki “A Passion For Pens”, Pierre Haury & Jean-Pierre Lacroux, Greentree Publications, 1993. Dwa dolne z katalogu aukcyjnego Bloomsbury Auctions z lipca 2006 roku i z października 2004 roku.

Źródło: George Mell – Writting Antiques, 1980.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s