Przed ołówkiem

English version below

Pierwsza znana ilustracja ołówka, zbliżonego wyglądem do współczesnego, pojawia się w 1565 roku w książce poświęconej opisowi skamieniałości, której autorem był Konrad Gesner. A co było wcześniej? Co było alternatywą dla pióra trzcinowego i gęsiego? Wiadomo, że używanie tych instrumentów wiązało się z wieloma niedogodnościami i było uciążliwe. Oba wymagały ostrzenia i maczania w atramencie. A to oznaczało, że kałamarz był niezbędny. Z nim z kolei wiązało się ryzyko wylania atramentu i poplamienia rąk i ubrania. Niezbędny był także nóż do ostrzenia i proszek osuszający.

Przez długi czas jedyną alternatywą dla pióra i atramentu oraz papirusu i pergaminu był stylus i drewniana tabliczka pokryta woskiem i z twardymi obramowaniami wykonanymi często z kości słoniowej. Po woskowanej powierzchni można było pisać stylusem (rylcem), zaostrzonym na jednym końcu jak ołówek i spłaszczonym i zaokrąglonym – na drugim, pełniącym funkcję współczesnej gumki do wycierania.

Stylusy, wykonywane początkowo z ołowiu, zostawiały słaby ślad na innych powierzchniach. Próbowano temu zaradzić łącząc ołów z cyną, bizmutem, rtęcią. Już w XII-tym wieku do ich produkcji używano stopów ołowiu i cyny w stosunku 2:1. Stylusy wykorzystywano, razem z linijkami i cyrklami, do projektowania na drewnianych tablicach. Instrument wykonany z takiego stopu łatwiej się ścierał i pozostawiał wyraźniejszy ślad. Wprawdzie nadal był gorszy od pióra i atramentu, ale znalazł swoje zastosowanie do kreślenia linii i marginesów na papirusie, pergaminie czy papierze.

Wszystkim znane są słynne szkice Leonarda. Ołówek jaki znamy nie istniał w jego czasach (1452-1519). Prawdopodobnie szkice te wykonywane były zaostrzonym pręcikiem z metalu. Mogło to być srebro lub jakiś stop. Również papier mógł być powlekany jakąś substancją w celu uzyskania wyraźniejszego śladu. I dopiero po takim przygotowaniu wykorzystywano pióro lub cieniutki pędzelek. Szkic stawał się wyraźny i czytelny.

Stylusy przetrwały do średniowiecza. I wówczas zaczęły być używane na innych, specjalnie powleczonych powierzchniach, które dawały wyraźniejszy ślad. Zawdzięczany to handlowcom i innym osobom, którym zależało na wyraźnym piśmie. Pojawiły się tabliczki łupkowe, na których można było pisać kredą lub specjalnym rylcem przystosowanym do pisania po łupkach. Tego typu tabliczki przetrwały do początku XX wieku.

Stylus, jako instrument piśmienny wykonany z czystego ołowiu, wyewoluował w instrument wykonany ze stopu. W miarę upływu czasu zmieniał się jego kształt a kreska stawała się coraz wyraźniejsza. W końcu pojawiły się stylusy, których uchwyty były owijane papierem, tak by nie brudziły rąk użytkowników.

Źródło: Henry Petroski, The Pencil – a history of design and circumstance.

English version

Before the Pencil

The first known illustration of a lead pencil comes from Konrad Gesner’s 1565 book on fossils. He was the German-Swiss physician and naturalist. What was before? Reed pens were known in antiquity, and quill pens have been used for well over a thousand years. But both required preparation of their points and repeated dipping in ink, which was at risk of being spilled or smeared. The paraphernalia of writing with a quill, for example, included not only pen and ink, but also a penknife to shape the writing point and an absorbent substance such as pounce, a powder used to dry the ink and prevent it from spreading.

For a long time, the principal alternative to pen and ink on papyrus, vellum, or parchment was matal stylus and wax tablet. The tablet’s hard frame, later also made of ivory, contained a surface of wax that could be incised by the sharp end of the stylus, whose other end was often flattened or otherwise shaped so that it could smooth out the wax for alterations or reuse and thus effectively function as na eraser.

Stylus, originally made of lead, left a poor mark on other surfaces. An attempt was made to remedy this by combining lead with tin, bismuth and mercury. Already in the twelfth century alloy of lead lead and tin was used consisting of two parts of lead to one of tin. Styluses were used, along with rulers and compasses, to lay down a design on a wooden board.

While implements made of lead, even when alloyed with other metals, might still be grossly inferior to pen and ink for writing, they would continue to be used into the Moddle Ages for ruling lines nad margins on papyrus, parchment, and paper, so that the text of the manuscript could more easily be kept straight and uniformly spaced.

All Leonardo’s famous sketches are known to everyone. The lead pencil as we know it today does not seem to have existed in Leonardo’s lifetime (1452-1519). Some of his sketches were done in metal point, but drawing with a pointed rod of silver or some alloy usually had to done on specially coated paper so that an otherwise faint mark would be enhanced. Some drawings were first outlined in metalpoint and then more or less treaced over with a pen or a fine-pointed brush dipped in ink. This the the only kind of pencil Leonardo knew.

Styluses of metal, or metaloints were long known to be capable of making a faint mark on many surfaces, but in the Middle Ages they came to be used, especially by merchants and others who needed to keep easily readable lists, on surfaces coated with special chalklike preparations that enhanced the mark. The alternatives to pen and ink have persisted, and the slate tablet, written on with slate pencil or chalk, were still used in some primitive schools in third world countries in the latter part of the twentieth century. Slate pencils were still sold in America in the latter part of the nineteenth century.

The pure-lead stylus evolved into the alloyed stylus. Different stylus makers would employ different degrees of alloying with varying degrees of impurities, perhaps depending upon the quality and availability of local raw materials.Thus writers and artists could still complain and argue about the realtive merits of this stylus over that. But, genrally speaking, by ancient times the stylus had already evolved into an instrument of a convenient shape that could make a reasonably good mark, one that must have looked all the better to those who had never known a modern pencil. And once its mark had been „perfected”, less essential features of the writing implement could be the focus of improvement. Thus lead-alloy styluses eventually came to be wrapped in paper holders, perhaps to answer with little expense the complaint that bare metal made the fingers dirty.

The above text mostly consists of excerpts from the Henry Petroski’s book “The Pencil – a history of design and circumstance”.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s